Tire Ne Zaman Konur, Kısa Çizgi Ne İşe Yarar?

Tire, klavyede kolay bulunan küçük bir çizgidir. Kolay bulunduğu için her boşluğa konur. Oysa işi dardır. Sayı ve saat aralığını bağlar, satır sonunda sözcüğü hecesinden böler ve bazı birleşiklerde iki parçayı bir arada tutar. Sıradan iki sözcüğün arasına çizgi koymak, onları birleşik yapmaz. Yalnızca okuru duraksatır.

Aralık: iki uç, bir çizgi

Sayfa 12-15, saat 09.00-10.30, yıl aralığı 1920-1928. Çizgi, iki ucun arasını anlatır. Araya ve koymak da doğrudur: 12 ile 15. Tire, ve demenin kısa hâlidir. İki uçtan biri yoksa tire de gerekmez. 15- yazıp bırakmak, aralığı havada keser.

Türkçede bu iş için gündelik metinde kısa tire yeter. Daha uzun çizgileri her aralığa taşımak, metni teknik bir rapora benzetir. Tutarlı olun. Bir paragrafta tire, ötekinde eğik çizgi kullanmayın. Eğik çizgi çoğu zaman ya da ya da bölü okutur. Aralık ise tire ister.

Satır sonu heceden bölünür

Sözcük satıra sığmadığında bölünebilir. Bölme yeri hecedir. Gelişigüzel bir harfin ardından tire konmaz. Örneğin çalışma sözcüğü çalış-ma diye ayrılabilir çünkü hece oradadır. çalışm-a diye kesmek, okuru bir sonraki satırda tek harfle baş başa bırakır. Satır sonunda tire görünüyorsa sözcük bitmemiştir. Sonraki satırın başı, o sözcüğün kalanıdır.

Bilgisayar çoğu zaman bu bölmeyi kendi yapar. Kendi yapınca da yanlış hece seçebilir. Dar bir sütunda ortaya çıkan acayip kesmeleri okuyun. Gerekirse sözcüğü bir sonraki satıra bütün bırakın. Bölmemek, yanlış bölmekten daha temizdir.

Birleşik ve ayrı yazım

Kimi birleşik tire ile görünür. Anne-kız gecesi, Türk-İngiliz ilişkileri gibi yan yana duran eşit parçalarda çizgi, ikisinin birlikte düşünüleceğini söyler. Her ikiliyi bu kalıba sokmayın. Ekmek peynir arasına tire koymak, yeni bir yemek adı icat etmez.

Bitişik yazılması gereken sözcüğü tire ile ayırmak da ayrı bir hatadır. Hangi birleşiğin bitişik, hangisinin ayrı yazıldığını sık karışan sözcükler listesinde ele almıştık. Tire, o listenin yerine geçmez. Emin değilseniz çizgiyi koyup geçmeyin. Sözcüğü açık yazın ya da kılavuza bakın.

Konuşma çizgisi ile karıştırmayın

Romanda konuşmayı ayırmak için uzun bir çizgi kullanılır. Bu, aralık tiresinden daha uzun ve başka bir iştir. Günlük ödevde, mektupta ve kısa yazıda her cümlenin başına konuşma çizgisi konmaz. Çizgi, birinin sözü başlıyorsa anlam taşır. Sizin kendi cümlenizin başına konursa madde işareti sanılır.

Madde işareti de bir çizgidir ama sözcüğün içine girmez. Satır başında durur, ardından boşluk ve madde gelir. Tireyi hem madde, hem aralık, hem hece bölmesi diye aynı yerde üst üste bindirmeyin. Bir cümlede bir iş yeter.

Büyük harf ve ek

Tireden sonra özel ad sürüyorsa büyük harf yerinde kalır. Sıradan bir hece bölmesinde sonraki satır küçük harfle, sözcüğün kendi yazılışıyla devam eder. Tire, büyük harf kuralını iptal etmez. Cümle başını ayrıca görmüştük. Aralık içindeki sayı ise zaten büyük harf taşımaz.

Eki tire ile sözcüğe bağlamak da gerekmez. Ankara'ya yazılırken kesme işareti kullanılır, tire değil. İki işareti yan yana yığmak, ek ile aralığı aynı anda kurmaya kalkmaktır. Birini seçin.

Sık sorulan sorular

12-15 ile 12, 15 aynı mıdır? Hayır. Tire, 12'den 15'e kadar olan aralığı anlatır. Virgül ise iki ayrı sayıyı yan yana dizer, arasını kapsamaz.

Her birleşik tire ister mi? Hayır. Birçok birleşik bitişik ya da ayrı yazılır. Tire, eşit iki parçayı birlikte düşündüğünüz bazı kalıplarda durur. Emin değilseniz kılavuza bakın.

Satır sonunda istediğim yerden bölebilir miyim? Hayır. Bölme heceden yapılır. Yanlış yerden kesmek yerine sözcüğü bütün bırakmak daha temizdir.