Düzeltme İşareti: Hâlâ, Kâr ve Âlem

Hâlâ ile hala yan yana durunca biri zaman, öteki akrabadır. Kâr ile kar da böyledir. Biri kazanç, öteki yağıdır. Üstlerindeki şapka, süs için konmaz. Okurun yanlış kapıyı açmasını önler. Bu işarete düzeltme işareti denir. Her uzun seste şart değildir. Anlam karışacaksa işe yarar. Karışmayacaksa kılavuz onu çoğu yerde kaldırır.

Ne işe yarar

Düzeltme işareti iki iş için anılır. Biri, eş sesli sözcükleri ayırmak. Hâlâ, hâlâ bekliyorum derken sürer. Hala, babanın kız kardeşidir. Kâr, ticarette kazançtır. Kar, gökten yağan ya da beyaz olan şeydir. Âlem, dünya ve evren anlamında kullanılabilir. Alem ise bayrak anlamında kalabilir. Şapka olmazsa cümle, iki kapıyı birden aralar.

İkinci iş, bazı alıntı sözcüklerde ince bir söylenişi göstermektir. Kâğıt, hâlâ birçok metinde şapkayla görülür. Kılavuz zamanla bu şapkaların bir kısmını seyreltmiştir. Seyrelme, her eski şapkanın bugün de zorunlu olduğu anlamına gelmez. Güncel kılavuza bakmak, ezberdeki bütün şapkaları korumaktan daha güvenlidir.

Her ünlüye konmaz

Uzun okunan her a'nın üstüne şapka kondurmak, metni bir ders notuna çevirir. İşaret, karışma varsa değerlidir. Karışma yoksa okur şapkayı bir engel gibi görür. Örneğin sıradan bir fiilde uzatma yoktur, şapka da gerekmez. Emin değilseniz işareti koyup geçmeyin. Sözcüğü kılavuzda arayın. Aramak, uydurmaktan kısadır.

Eş seslinin komşu sözcükle de ayrıldığını ayrıca anlatmıştık. Şapka, komşunun yetmediği yerde devreye girer. Komşu yeterince açıksa şapka bir kemer daha bağlar. İkisi birlikte, kapıyı kapatır.

Sık karışan üçlü

Hâlâ yazacaksanız soru şudur: süre mi anlatıyorum? Evetse şapka yerindedir. Akraba mı anlatıyorum? O zaman şapka konmaz. Kâr yazacaksanız kazanç mı, yağış mı? Kazançsa işaret durur. Âlem yazacaksanız dünya mı, bayrak mı? Dünya anlamında işaret sık görülür. Bayrakta ise alem yeter. Bu üçlü, bütün kılavuzun yerine geçmez. Günlük metinde en çok tökezlenen yerlerdir.

İşareti unutunca cümle her zaman bozulmaz. Hala geldi cümlesi akrabayı seçer çünkü geldi fiili kişiyi ister. Hâlâ geldi ise süreyi vurgular. Fiil aynıdır, işaret anlamı kaydırır. Kaymayı önemsiyorsanız işareti düşürmeyin.

Büyük harf ve ek

Şapkalı harf cümle başında da şapkalı kalır. Âlem ile başlayan bir cümle, şapkayı yolda bırakmaz. Ek getirirken işaret düşmez: kârı, hâlâki diye bitişik bir ucube üretmeyin. Hâlâ zaten ayrı bir sözcüktür, ki ile birleşmez. Ki bağlacının yazımını ayrıca görmüştük. Şapka, ki kuralını iptal etmez.

Klavyede işaret bulmak zor diye onu hiç kullanmamak, kar ile kârı aynı bırakır. Bir kez öğrenilen üç sözcük, bütün metni şapkalı yapmak zorunda bırakmaz. Az ve yerinde işaret, çok ve rastgele işaretten okunaklıdır.

Kılavuz değişebilir

Yazım kılavuzu yıllar içinde sadeleşir. Dün şapkalı öğrendiğiniz bir sözcük, bugünün kılavuzunda işaretsiz olabilir. Bu, sizin eski defterinizin suçlanması değildir. Kuralın güncellenmesidir. Resmî bir metin yazıyorsanız güncel kılavuzu esas alın. Eski bir romanı okuyorsanız o baskının imlasına kızmayın. Baskı, kendi yılının kuralını taşır.

Şapkayı tamamen kaldırdık diye her yerde silmek de aceleciliktir. Anlam ayıran hâlâ ve kâr, birçok güncel kaynakta durur. Silmeden önce o sözcüğe bakın. Bakmadan silmek, kapıyı yeniden karıştırır.

Sık sorulan sorular

Hâlâ neden şapkalı? Süre bildiren hâlâ ile akraba olan halayı ayırmak için. Akraba anlatıyorsanız şapka konmaz.

Her uzun a şapka ister mi? Hayır. İşaret, anlam karışmasını önlediği yerde değerlidir. Karışma yoksa güncel kılavuz çoğu şapkayı kaldırır.

Eski kitapdaki şapka yanlış mı? Hayır. O baskının kuralını gösterir. Bugünkü metninizde ise güncel kılavuzu esas alın.