“Ki” Bağlacı ve Eki: Ayrı mı, Bitişik mi Yazılır?

Türkçede “ki” küçük bir sözcük gibi görünse de yazımı pek çok kişiyi düşündürür. Çünkü aynı biçimde yazılan iki farklı yapı vardır: bağlaç olan “ki” ve ilgi eki olan “-ki”. Bağlaç olan ki ayrı, ek olan -ki bitişik yazılır. Üstelik bazı sözcüklerde ki kalıplaşmış olarak bitişik yazılır. Bu yazıda her birini örneklerle ayırıyoruz. De/da yazımı konusuyla birlikte okursanız yazım doğruluğunuz ciddi şekilde artacaktır.

Bağlaç olan “ki”

Bağlaç olan ki, bir cümleyi ya da cümle parçasını açıklayan, pekiştiren ya da sonuç bildiren başka bir cümleyle bağlar. Ayrı yazılır ve hiçbir zaman ünlü uyumuna girmez; yani “kü”, “ka” ya da “ke” olmaz.

• Biliyorum ki sen de gelirsin.
• O kadar yorgundum ki hemen uyuyakaldım.
• Dedim ki, bir daha tekrarlamayalım.
• Öyle bir sessizlik vardı ki iğne düşse duyulurdu.

Bu cümlelerde ki'den sonra gelen bölüm, öncesindeki bölümü açıklıyor ya da sonucunu bildiriyor.

İlgi eki olan “-ki”

İlgi eki -ki, bir sözcüğe eklenir ve sözcüğü “şuna ait olan” ya da “şu yerde bulunan” anlamında kullanmamızı sağlar. Bitişik yazılır.

• Masadaki kitap benim. (Masada bulunan kitap)
• Seninki hangisi? (Sana ait olan)
• Bugünkü toplantı ertelendi. (Bugüne ait olan)
• Evdeki herkes uyuyordu.
• Benimki daha büyük.

Bu ek, çoğu zaman bulunma hâli ekinden (-de/-da) ya da ikinci tekil kişi iyelik ekinden sonra gelir: “evdeki”, “sendeki”, “yarınki”.

Ünlü uyumu istisnası

İlgi eki -ki genellikle büyük ünlü uyumuna uymaz, hep “ki” olarak kalır. Bunun bilinen iki istisnası vardır: “bugünkü” ve “dünkü”. Bu sözcüklerde ek “-kü” biçimine girer. Ayrıca “öbürkü” sözcüğünde de aynı durum görülür. Bu üç sözcüğü ayrıca ezberlemek yeterlidir.

Bitişik yazılan sözcükler

Bazı sözcüklerde ki kalıplaşmış olarak sözcüğün parçası olmuştur ve bitişik yazılır. Bu sözcüklerde ki'yi ayırmak yanlıştır:

• sanki
• belki
• çünkü
• mademki
• oysaki
• hâlbuki
• meğerki

Örnekler: Sanki hiç tanımıyormuş gibi baktı. Belki yarın gelir. Çünkü yağmur yağıyordu.

Hızlı ayırt etme yolu

1. Ki'den önce bir isim ya da zamir varsa ve ona aitlik ya da yer anlamı katıyorsa (masadaki, seninki), ektir, bitişik yazılır.
2. Ki iki cümle arasında bir açıklama ya da sonuç bağı kuruyorsa, bağlaçtır, ayrı yazılır.
3. “Ki”den önce ünlü uyumuna girmiş bir biçim görüyorsanız (bugünkü, dünkü), bu bir ektir.
4. Sözcük sanki, belki, çünkü gibi kalıplaşmış bir yapıysa, tek parçadır.

Sık yapılan hatalar

• Bağlacı bitişik yazmak: “Biliyorumki” yerine “Biliyorum ki”.
• Eki ayrı yazmak: “Masada ki kitap” yerine “Masadaki kitap”.
• Kalıplaşmış sözcüğü bölmek: “Çünkü” yerine “çün ki” yazmak.
• “Bugünki” yazmak: Doğrusu “bugünkü”.

Küçük bir alıştırma

Aşağıdaki cümlelerde ki'nin doğru yazımını düşünün:

1. Dedim (ki) hemen gel.
2. Sınıfta(ki) öğrenciler sessizdi.
3. Sana söyledim (ki) dikkat et.
4. Dün(ki) toplantı uzun sürdü.

Cevaplar: 1. ayrı (bağlaç), 2. bitişik (sınıftaki), 3. ayrı (bağlaç), 4. bitişik (dünkü).

Sık sorulan sorular

Cümle başında “ki” kullanılabilir mi? Bağlaç olan ki genellikle cümle ortasında yer alır. Konuşma dilinde cümle başında da kullanılabilir, ancak yazı dilinde daha az görülür.

“Ki” kısaltması olarak “k” yazılabilir mi? Resmî yazımda hayır. Kısaltma yerine sözcüğü tam yazmak gerekir.

Hem bağlaç hem ek aynı cümlede olabilir mi? Elbette. Örnek: “Evdeki çocuklar o kadar sessizdi ki fark etmedim.”

Bu kuralları birkaç kez uyguladığınızda, ki yazımı kendiliğinden yerine oturacak.