Yabancı Sözcüğü Türkçeye Nasıl Yerleştirirsiniz?

Toplantıda bir yabancı sözcük duyulur, yerine Türkçesi vardır, yine de kimse onu kullanmaz. Başka bir cümlede ise Türkçesi zorlama durur, yabancı sözcük herkesin anladığı tek kapıdır. İki uç da tek başına kural olmaz. Ölçü, okurun o cümlede hangi sözcükle daha az tökezlediğidir. Özentilik de, zoraki arılık da tökezletir.

Türkçesi duruyorsa onu seçin

Anlamın açık bir Türkçe karşılığı varsa ve o karşılık cümlede yapmacık durmuyorsa onu yazın. Başlamak, başlatmak, indirmek, yedeklemek gibi fiiller birçok teknik cümlede yabancı fiilin işini görür. Karşılık varsa yabancı sözcüğü süs diye eklemeyin. Süs, okuru etkilemez. Okur, ikinci kez okumak zorunda kalır.

Karşılık yoksa ya da yalnızca sizin uydurduğunuz bir sözcükse zorlamayın. Kimsenin duymadığı bir türetme, yabancı sözcükten daha kapalı olabilir. Kapalı türetme, arı dil değildir. Anlaşılmayan dildir. İlk kez kullanıyorsanız yanına kısa bir açıklama koyun.

Bir kez söyleyip geçmek

Okur yabancı terimi arıyor, sizin metniniz Türkçe karşılığı kullanıyorsa ikisini bir kez yan yana yazın. Sonra Türkçe olanla sürdürün. Her cümlede parantez açmak, metni sözlük sayfasına çevirir. Bir kez eşlemek, hem arayanı hem okuyanı kollar.

Kısaltma da aynı nezaketi ister. Kısaltmayı ilk geçişte açmayı ayrıca anlatmıştık. Yabancı sözcükte de ilk geçiş bir köprüdür. Köprüyü her paragrafta yeniden kurmayın.

Yazılış: olduğu gibi mi, uydurarak mı

Türkçeye girmiş bazı sözcükler Türkçe seslere uymuştur. Onları duyduğunuz gibi, kılavuzun yazdığı biçimde yazın. Henüz yerleşmemiş bir marka ya da teknik ad ise kendi yazılışını koruyun. Her yabancı adı zorla Türkçe ek gibi okutmak, hem söylenişi hem aramayı bozar. Eki getirirken kesme işareti, özel adlarda imdada yetişir. Kesme ile tireyi karıştırmayın. Tireyi ayrı yazıda görmüştük.

Büyük harf de yerli yerinde kalsın. Yabancı özel ad büyük yazılır. Cümle ortasındaki sıradan bir yabancı tür adı, her harfi büyük diye süslenmez. Büyük harfin genel kuralı değişmez.

Özentilik ile küçümseme

Yabancı sözcüğü, bildiğinizi göstermek için sıkıştırmak özentiliktir. Türkçe karşılığı, karşınızdakini azarlamak için seçmek de ayrı bir gösteriştir. İkisi de anlatının önüne geçer. Cümle, sizin tarafınızı değil, okurun işini düşünmelidir. İş anlaşılmaksa en sade kapı doğru kapıdır.

Deyim ve atasözünde ise yabancı sözcük genellikle kalıbın dışındadır. Kalıbı bozmadan anlatmak için önce kalıbın kendisini koruyun. Deyim ile atasözü ayrımını daha önce yapmıştık. Yeni bir yabancı sözcüğü eski bir kalıbın içine yamamak, iki tarafı da bozar.

Ne zaman bırakın

Bazı alanların terimi, dünyanın geri kalanıyla ortak bir addır. O adı her cümlede çevirmek, öğrencinin başka kaynaktaki metinle bağını koparır. O zaman terimi bir kez Türkçe açıklamayla verin, sonra terimin kendisini kullanın. Açıklama sizin cümlenizdir. Terim, ortak anahtardır. Anahtarı gizlerseniz kapı yalnızca sizin yazınızda açılır.

Kararsız kaldığınız sözcüğü yüksek sesle okuyun. Diliniz tökezliyorsa okur da tökezler. Tökezleme yoksa sözcük, o cümle için yeterince yerleşmiştir. Kuraldan çok bu deneme, günlük yazıda işe yarar.

Sık sorulan sorular

Her yabancı sözcüğü çevirmeli miyim? Hayır. Açık ve doğal bir Türkçe karşılık varsa onu seçin. Karşılık yoksa ya da yalnızca sizin türettiğiniz bir sözcükse terimi açıklamayla bırakın.

Aynı metinde iki biçim birden olur mu? İlk geçişte yan yana gelebilir. Sonrasında birini seçip sürdürün. Her cümlede parantez açmak okumayı böler.

Yabancı özel ad nasıl ek alır? Kendi yazılışı korunur, ek kesme ile ayrılır. Tire, ek getirmek için kullanılmaz.