Kısaltma Nasıl Yazılır, Nokta Ne Zaman Konur?

Kısaltma yer kazandırır, okuru da şaşırtır. TBMM ile T.B.M.M. aynı kurum gibi durur ama aynı yazım değildir. Dr ile Dr. de öyle. Nokta, her harfin ardına serpiştirilen bir süs değildir. Kısaltmanın türüne göre ya konur ya konmaz. Bu ayrımı birkaç örnekle görmek, her belgede yeniden icat etmekten hızlıdır.

Kurum adları noktasız birleşir

Harfleri tek tek söylenen kurum ve kuruluş kısaltmalarında harfler bitişik ve büyük yazılır, araya nokta konmaz. TBMM, TDK, TRT bu düzene örnektir. T.B.M.M. yazmak, her harfi ayrı bir sözcük sanmaktır. Okur yine anlar ama yazım kuralı noktasız olanı tercih eder. Küçük harfle tbmm yazmak da kurumun kısaltması olmaktan çıkar, bir yazım hatasına döner.

Kurumun açık adında sözcükler büyük başlar. Bunu büyük harf yazısında görmüştük. Kısaltma, o açık adın sıkıştırılmış hâlidir. Açık adı yanlış büyük harfle kurarsanız kısaltma da havada kalır. Emin değilseniz kurumun kendi yazdığı biçime bakın. Tabeladaki özensiz kısaltma, kuralın kendisi olmayabilir.

Unvan ve genel kısaltmada nokta durur

Doktor ve profesör gibi unvanlar kısaltılınca nokta alır: Dr., Prof. Nokta, sözcüğün kesildiğini gösterir. Dr yazıp noktayı unutmak, ayrı bir özel ad gibi durmasına yol açar. vb. ve bk. gibi genel kısaltmalar da noktayla biter. ve benzeri düşüncesini vb. taşır. Noktayı atınca vb, yarım kalmış bir heceye benzer.

Unvanı açık yazmak da her zaman daha temizdir. Kısaltma yer darlığı içindir. Bir cümlede tek bir doktor geçiyorsa doktoru açık yazmak okuru yormaz. Kısaltmayı zorunlu sanmayın.

Ölçü birimi ayrı bir ailedir

Santimetre, kilogram ve metre kısaltılınca genellikle nokta almaz: cm, kg, m. Sayı ile birim arasına boşluk konur: 5 cm, 2 kg. 5cm bitişik yazmak, birimi sayının parçası gibi yapıştırır. Büyük harfle CM yazmak da gerekmez. Birim, cümle başında değilse küçük kalır.

Litre için L büyük yazıldığı olur çünkü küçük l, bir rakamıyla karışabilir. Bu, bütün birimleri büyütmek için gerekçe değildir. Karışmayan birimler küçük ve noktasız kalır. Emin olmadığınız birimi kısaltmayın. Santimetreyi açık yazmak, yanlış bir cm üretmekten daha az zarar verir.

Çoğul ve ek

Kısaltmanın çoğulu, Türkçede kesme ile eklenebilir: TBMM'nin, Dr.'un. Ek, kısaltmanın okunuşuna uyar. Harfleri tek tek okunan kısaltmada son harfin ünlüsü eki seçer. Bunu her seferinde yüksek sesle söyleyerek duyabilirsiniz. Uydurma bir çoğul, TBMMler gibi bitişik bir yığın, okunuşu gizler.

Kısaltmayı cümleye ilk kez sokurken açık adını bir kez yazmak nezakettir. Sonra kısaltma serbestçe dolaşır. Hiç açmadan dizmek, içeriye yabancı olan okuru dışarıda bırakır. Yer kazancı, anlaşılırlıktan değerli değildir.

Uydurmayın

Her uzun ada kısaltma yakışmaz. Yalnızca sizin mesajınızda yaşayan bir kısaltma, karşı taraf için anlamsızdır. Okul içi bir ekip adı kısaltılacaksa ilk mesajda açın. Resmî bir kurum değilse büyük harfleri de ölçülü kullanın. Her sözcüğün baş harfini yan yana dizmek, o diziyi kurum yapmaz.

Kısaltma cümle sonunda noktayla biten bir unvansa, cümlenin noktasıyla çakışabilir. Dr. ile biten cümlede ikinci bir nokta yığmayın. Bir nokta hem kesikliği hem cümle sonunu taşır. Bu küçük ayrıntı, metnin özenini gösterir.

Sık sorulan sorular

TBMM neden noktalı yazılmıyor? Harflerle okunan kurum kısaltmaları bitişik ve büyük yazılır, araya nokta konmaz. Nokta, daha çok unvan ve vb. gibi kesik kısaltmalardadır.

5 cm mi, 5cm mi? Sayı ile birim arasına boşluk koyun: 5 cm. Birim genellikle küçük ve noktasız yazılır.

Her uzun sözcüğü kısaltabilir miyim? Karşı taraf anlamıyorsa kısaltmayın. İlk geçişte açın ya da sözcüğü olduğu gibi yazın. Yer kazancı, anlaşılmamayı karşılamaz.