Karagöz ile Hacivat: Perdenin Dili
Karagöz düz konuşur, Hacivat süslü söyler. Gölge oyununun perdesi, ışığı ve bu iki tipin neden güldürdüğü üzerine kısa bir not.
Beyaz bir perde, arkadaki bir ışık ve deriden kesilmiş iki figür. Seyirci figürün kendisini değil, ışığın önünde kalan gölgeyi görür. Karagöz oyunu bu basit düzeneğin üstüne bir dil farkı koyar. Karagöz lafı dolandırmadan söyler. Hacivat süslü, öğretici, bazen de anlaşılmaz konuşur. Güldürü, ikisinin aynı cümlede buluşamamasından çıkar.
Perde ve ışık
Oyunun sahnesi, gerilmiş bir perdedir. Işık perdenin arkasındadır. Figür ışık ile perde arasında durunca seyirci karartıyı görür. Figür yaklaşınca gölge büyür, uzaklaşınca küçülür. Renkli bir deri kullanılsa bile asıl anlatı, kenarın hareketindedir. Bu, bugünün ekranındaki çizgi filme benzemez. Görüntü, oyuncunun elindeki çubukla aynı anda yaşar. Hata olursa perde de onu hemen gösterir.
Perdeye hayal perdesi denmesi boşuna değildir. Seyirci, deriyi değil hayali izlediğini bilir. Yine de kavga, kaçış ve şarkı ciddî bir sahne gibi akar. Bilinen bir hile, ciddiye alınca güldürür. Bilinmeyen bir hile ise yalnızca karanlık bir leke olarak kalır.
İki tip, iki ağız
Hacivat genellikle nazik, bol sözcüklü ve kendini bilgili sayan taraftır. Karagöz ise gündelik işin içinden, sabırsız ve hazırcevaptır. Hacivat bir selamla uzun bir giriş yapar. Karagöz o girişi yanlış anlar ya da olduğu gibi yere indirir. Yanlış anlama, seyircinin de duyduğu süslü sözün gereksizliğini açığa çıkarır.
Bu ikili, zıt karakter komedisinin tanıdık bir kalıbıdır. Biri düzeni temsil eder, öteki düzenin tökezlediği yeri. Oyunun her kezinde aynı taraf kazanmak zorunda değildir. Bazen Karagöz'ün kabalığı, bazen Hacivat'ın ukalalığı cezasını bulur. Güldürü, bir sınıfı aşağılamak için değil, sözün şiştiği yeri patlatmak için kuruludur. Bugünün gözüyle her espri aynı rahatlıkta dinlenmez. Eski bir metin, bugünün nezaketini otomatik taşımaz. Onu kendi çağının kalabalığı içinde dinlemek, ayıplamadan da göklere çıkarmadan da mümkündür.
Kentin eğlencesi
Karagöz, Osmanlı şehirlerinin eğlence dünyasında uzun süre yer tuttu. Kahvehane, bayram ve düğün gibi kalabalıkların yanında perde kurulabildi. Kahvehanenin sohbet mekânı oluşunu kahve yazısında anlatmıştık. Perde, o sohbetin seyirlik hâlidir. Her mahallede her gece oyun vardır demek abartı olur. Usta, malzeme ve davet gerekir. Eğlence, kendiliğinden değil, bir elin perdeyi germesiyle başlar.
Figürler deve derisi gibi yarı saydam bir malzemeden kesilir, boyanır ve çubuğa tutturulur. Ayrıntılı bir tekne, bir ev ya da bir hayvan da perdeye çıkar. Asıl ikili ise Karagöz ile Hacivat'tır. Diğer tipler, onların arasına giren meslekleri ve ağızları çoğaltır. Ağız taklidi, oyunun dil bilgisidir. Seyirci, konuşmadan kimin geldiğini anlar.
Neden hâlâ anlatılır
Sinema ve dizi, perdeyi zorunlu olmaktan çıkardı. Karagöz yine de dil dersinde, müze atölyesinde ve bazı sahnelerde durur. Durmasının sebebi, gölgenin teknolojik bir ilk olması değildir. Sebep, iki ağzın çarpışmasının hâlâ tanınmasıdır. Süslü konuşan ile lafı kısaltan her kalabalıkta bu ikili bir biçimde vardır.
Oyunu izlerken perdeye değil, kimin sözü uzattığına bakın. Uzayan söz ile onu yere indiren cevap arasındaki süre, esprinin kendisidir. Süre kaybolursa figür dans eder ama güldürü doğmaz. Bu, bugün bir diyalog yazarken de işe yarar. Deyim ile atasözünü ayırırken de sözün işine bakmıştık. Karagöz'de de sözün işi, sahibinin kimliğinden belli olur.
İzleyecek olana küçük not
Metinler ağız özelliği taşır. Her kelime ilk duyuşta açılmayabilir. Bu bir kusur değil, oyunun dokusudur. Açılmayan sözü o an sözlükle dondurmak yerine akışın nereye vardığına bakın. Vardığı yer genellikle bir yanlış anlamadır. Yanlış anlamayı kaçırırsanız perde yalnızca gölge oynatır.
Çocuk oyunu diye küçümsemek de, yalnızca çocuklar anlar diye daraltmak da eksiktir. Kalabalık, yetişkindi. Espri de o kalabalığın gündelik hiyerarşisine dokunurdu.
Sık sorulan sorular
Karagöz bir kişi midir? Perdedeki bir tiptir. Tarihi bir kişinin birebir biyografisi gibi izlenmez. Tip, düz konuşan ve hazırcevap olan tarafı taşır.
Neden gölge kullanılır? Işık ile perde arasındaki figür, seyirciye gölge olarak düşer. Oyuncu görünmez, hareket görünür. Düzenek sadedir, etki elin ustalığındadır.
Hacivat neden anlaşılmaz konuşur? Süslü ve öğretici ağız, Karagöz'ün düz diliyle çatışsın diye kurulur. Anlaşılmazlık, karakterin kusuru ve oyunun yakıtıdır.