Hamam: Yıkanmanın Ötesinde Bir Buluşma

Hamam sözü bugün çoğu zaman bir yıkama yeri diye geçer. Tarihî kentte ise hamam, suyun ısıtıldığı ve insanların buluştuğu bir yapıydı. Yıkanmak işin görünen yarısıydı. Diğer yarısı, evin dışında, çarşıya yakın, belirli bir sırayla ısınan odalarda geçen zamandı. Bu yazı o odaları bir masal gibi süslemez. Ne işe yaradıklarını sade anlatır.

Üç durak: soğuk, ılık, sıcak

Klasik düzen, üç ana duraktan söz eder. Soğukluk, girilen ve sonra dinlenilen yerdir. Ilıklık, bedenin sıcaklığa alıştığı ara duraktır. Sıcaklık, asıl yıkanmanın olduğu, buharın ve göbek taşının bulunduğu bölümdür. Sıra bir tören olsun diye değil, bedeni bir anda kaynar havaya sokmamak için kurulmuştur. Bugünün duşunda da benzer bir mantık vardır. Soğuk ten, kaynar suya birden girince irkilir.

Bu üç ad, her hamamda tabelada yazmak zorunda değildir. Küçük bir yapıda mekânlar iç içe geçebilir. Büyük bir kent hamamında ise geçiş daha okunaklıdır. Plan, suyun ve dumanın yoluna göre şekillenir. Kubbe, buharı tutar ve ışığı tepeden indirir. Işık, pencere kulesinden süzülür. Amaç loş bir sahne değil, içeriyi ısıtırken aydınlatmaktır.

Su nereden ısınır

Hamamın altında ya da yanında, suyu ısıtan bir ocak düzeni vardır. Sıcak su ve duman, döşemenin altındaki yollardan geçer. Bu düzen, evdeki bir tencerenin büyütülmüş hâlidir. Odun ya da benzeri yakıt olmadan kubbe kendi kendine ısınmaz. Hamam bu yüzden sürekli bakım ister. Su yolu tıkanırsa, ocak sönerse yapı yalnızca güzel bir taş yığınında kalır.

Suyun kendisi de boldur diye varsayılmamalıdır. Kentin su yolu, çeşme ve hamam aynı ağın parçası olabilir. Ağ zayıfsa hamam da zayıf kalır. Temiz su ile atık suyun ayrılması, bugün olağan saydığımız bir hijyen işinin tarihî hâlidir. Ayrım kusursuz muydu, her dönemde değil. Kusuru gizlemek, taşı övmek kadar yanıltıcıdır.

Buluşma yeri

Hamam, evin mahremiyetinden farklı bir kalabalıktı. İnsanlar belirli günlerde gider, tanıdıkla karşılaşır, haber duyardı. Kahvehanenin sohbeti nasıl fincanın etrafında kurulduysa, hamamın sohbeti de suyun etrafında kuruldu. Kahvenin şehirdeki yerini ayrı yazmıştık. İki mekân da ev ile çarşı arasında durur. İkisi de yalnızca tüketilen şeyle açıklanamaz.

Tarihî hamamlarda kadın ve erkek zamanı ya da mekânı çoğu zaman ayrıydı. Bu ayrım, herkesin hamama gittiği anlamına da gelmez. Ücret, mesafe ve adet, kapıdan gireni belirlerdi. Hamamı bütün kentin eşitçe kullandığı bir yer gibi anlatmak, çarşıyı da aynı biçimde eşitlemek kadar acelecidir.

Bugün ne kaldı

Kimi hamam turistik bir duraktır, kimi hâlâ yıkanır, kimi başka bir işe dönüşmüştür. Kubbenin durması, eski sosyal düzenin durduğu anlamına gelmez. Duş evin içine girince haftalık hamam zorunluluğu azaldı. Zorunluluk azalınca mekân, meraklısının ve ziyaretçinin yerine çekildi.

Ziyaret ediyorsanız buharı bir gösteri, taşı da bir sahne sanmayın. Yer ıslaktır, eşik kaygandır, sıcaklık alıştıra alıştıra artar. Acele etmek hem tarihi hem dengesi zayıf olanı yorar. Fotoğraf, her kubbede serbest olmayabilir. İzin, manzaradan önce gelir.

Abartmadan hatırlamak

Hamamı yalnızca temizlik, yalnızca eğlence ya da yalnızca mimari diye tek sözcüğe indirgemeyin. Üçü birden vardı ve her dönemde aynı ağırlıkta değildi. Bir yapı hem yıkanılan hem buluşulan hem de bakımı pahalı bir yer olabilir. Bu üçü çelişmez.

Saat kulesi kente ortak saati vermişti. Onu kule yazısında görmüştük. Hamam da kente ortak bir su ve ortak bir durak verdi. İkisi de tek kişinin evine sığmayan işlerdi.

Sık sorulan sorular

Hamam yalnızca yıkanmak için mi vardı? Yıkanmak temel işti. Bunun yanında buluşmak, haber duymak ve evin dışında bir süre geçirmek de düzenin parçasıydı.

Her hamamda üç oda net midir? Sıcaklık, ılıklık ve soğukluk sık anlatılan duraklardır. Küçük yapılarda mekânlar iç içe geçebilir. Büyük kent hamamında geçiş daha ayrıdır.

Bugünkü duş hamamın yerini tutar mı? Temizlik için çoğu evde tutar. Tarihî hamamın sosyal durağı ise evin banyosuna kendiliğinden taşınmaz. İki iş aynı muslukta birleşmek zorunda değildir.