İstanbul'un Eski Adları: Bir Kent, Birkaç İsim

Bir kentin tek adı olması gerekmez. İstanbul, haritada bugün bu isimle durur. Aynı yer, daha eski metinlerde başka adlarla anılır. Byzantion, Konstantinopolis ve Konstantiniyye birbirinin rakibi değil, aynı yerleşimin farklı dillerdeki ve dönemlerdeki adlarıdır. Ad değişince sokak silinmez. Yeni ad, eski katmanın üstüne yazılır.

Byzantion: daha eski bir yerleşim

Boğaz'ın bu yakasındaki yerleşim, Roma'nın başkenti olmadan önce de vardı. Antik kaynaklarda bu yerleşimin adı Byzantion olarak geçer. Konum şaşırtıcı değildir. İki denizi birbirine bağlayan dar bir geçit, gemi ve ticaret için doğal bir duraktır. Kent, bu duraktan doğmuştur.

Kuruluş yılını tek bir rakama kilitlemek, anlatının efsane ile iç içe geçen kısmını kesin belge gibi sunar. Bunu yapmayacağız. Bilinen taraf, adın Yunan yerleşim geleneğiyle anıldığı ve kentin boğaz üzerindeki yerinin eski olduğudur. Byzantion demek, bugünkü mahalleleri o adla aramak değildir. Aynı coğrafyanın daha eski adını hatırlamaktır.

Konstantinopolis: başkent kimliği

Roma döneminde, 4. yüzyılda kent yeni bir başkent kimliği kazandı. Ad, kenti yeniden kuran Konstantin ile bağlanır: Konstantinopolis, Konstantin'in kenti. Bu ad, yalnızca bir tabela değişikliği değildi. Sur, saray, liman ve tören, kenti imparatorluk merkezi olarak yeniden ölçekledi.

Başkent olunca ad da yayıldı. Komşu diller bu ismi kendi ağızlarına uydurdu. Haritalarda uzun süre bu biçim görüldü. Bugün aynı kenti anlatan bir tarih kitabında Konstantinopolis geçiyorsa, bu başka bir şehir değildir. Aynı yerin o dönemdeki resmî adıdır.

Konstantiniyye: Osmanlı ağzı

Kent Osmanlı yönetimine geçince günlük ve resmî dilde Konstantiniyye biçimi öne çıktı. Kök aynı addır; ses Osmanlı Türkçesine yaslanır. Ferman, şiir ve seyahat notlarında bu biçim sık görünür. Yanında Dersaadet gibi övgü adları da kullanılmıştır. Övgü adı, coğrafi adın yerine her zaman geçmez. Bir metinde ikisi birden durabilir.

Bu dönemde kent, üç kıtanın ticaretinin uğraklarından biri olmayı sürdürdü. Kahvenin şehir hayatına karışması da bu katmanın parçasıdır. Fincanın ve kahvehanenin öyküsünü Anadolu sofrası yazısında anlatmıştık. Ad değişse de liman, çarşı ve misafirlik sürdüğü için kültür de katmanlanır.

İstanbul: ağızdan haritaya

İstanbul adı halk ağzında uzun süre yaşadı. Yunancadaki eis tin polin, şehre doğru, kalıbından türediği sık anlatılır. Bu tür köken açıklamaları tek bir belgede kilitli değildir; dilciler sesin yolunu böyle okur. Kesin olan, adın günlük konuşmada yerleştiği ve zamanla resmî dilde de bu kentin adı hâline geldiğidir. Geçişin gününü ezberletmek, katmanı anlamaktan daha az işe yarar.

Bugün İstanbul dediğimizde hem il hem tarihî yarımada hem de yayılan şehir akla gelir. Eski adlar daha çok sur içini ve o günkü ölçeği anlatır. Aynı sözcükle 15. yüzyılın limanını ve bugünün metropolünü birebir aynı alan sanmak, haritayı şaşırtır.

Ad değişince ne silinir

Tabela değişir, katman kalır. Bir caminin avlusunda daha eski bir sütun, bir sur dibinde başka bir dönemin taşı durabilir. Bunu görmek, hangi dönemin daha değerli olduğunu ilan etmek değildir. Kentin üst üste kurulduğunu fark etmektir. Müzedeki eser de sokaktaki isim de bu katmanı okumak için ipucudur.

Yabancı dilde hâlâ Constantinople yazan bir roman, hata yapmak zorunda değildir. Anlattığı çağın adını kullanıyordur. Bugünün biletinde İstanbul yazar. İki metin çelişmez; iki zamanı konuşur. Okur, hangi zamanın adıyla muhatap olduğunu bilirse şaşırmaz.

Sık sorulan sorular

Bu adlar ayrı şehirler midir? Hayır. Aynı yerleşimin farklı dönem ve dillerdeki adlarıdır. Metnin hangi yüzyılı anlattığına bakınca doğru adı seçmek kolaylaşır.

İstanbul adı bir anda mı çıktı? Halk ağzında uzun süre vardı. Resmî kullanım zamanla bu adı öne çıkardı. Tek bir sabah bütün sözlüklerin değiştiğini düşünmek, dilin yavaş yürüyüşüne uymaz.

Eski adı kullanmak saygısızlık mıdır? Tarih anlatırken dönemin adını kullanmak olağandır. Bugünün kentini eski adla yok saymak ya da eski metni bugünün adıyla silmek, ikisi de okumayı zayıflatır. Bağlam yeter.