Ay Neden Hep Aynı Yüzünü Gösterir?

Dolunayda da hilalde de Ay'ın aynı denizlerini, aynı açık lekelerini görürsünüz. Bu, Ay'ın kendi çevresinde hiç dönmediği anlamına gelmez. Tam tersine döner. Dönüşü, Dünya'nın çevresindeki bir turuyla aynı süreye denk geldiği için bize hep aynı yanını çevirir.

Dönmedi sanılan dönen küre

Bir sandalyenin çevresinde, yüzünüz sandalyeye dönük kalacak biçimde yürüdüğünüzü düşünün. Odayı dolaşırken omzunuz sırayla kapıya, pencereye ve duvara bakar. Yani kendi çevrenizde de dönmüşsünüzdür. Yüzünüz yalnızca sandalyeye kilitli kalmıştır. Ay'ın durumu buna yakındır. Dünya sandalyedir. Ay yürüyüşü bitirdiğinde kendi çevresinde de bir tur atmış olur.

Dönmeseydi, tur boyunca farklı yanlarını görürdük. Hep aynı yüzü görmemiz, dönüşün yokluğunun değil, dönüşün turla eşitlenmesinin sonucudur. Bu eşleşmeye kütleçekim kilidi denir.

Karanlık yüz diye sabit bir yer yok

Görmediğimiz yana karanlık yüz demek alışkanlıktır ama yanıltır. O yan, sonsuza dek gecede kalmaz. Güneş, Ay'ın her iki yanını da aydınlatır. Bizim baktığımız yüz geceyken, öteki yüz gündüzde olabilir. Dolunayda bize bakan yüz aydınlıktır; öteki yüz o sırada karanlıktadır. Hilalin tersinde ise aydınlık büyük ölçüde öteki yandadır.

Yani karanlık olan, sabit bir coğrafya değil, o an Güneş görmeyen taraftır. Bu taraf tur boyunca değişir. Bizim göremediğimiz yan, haritada ayrı bir yerdir; ışıkta ayrı bir yer değildir.

Evreler gölgemiz değildir

Ay'ın hilal, yarım ve dolun görünmesi, Dünya'nın gölgesinden değildir. Evre, Güneş'in Ay'ın bize dönük yüzünü ne kadar aydınlattığını gösterir. Yeni ayda o yüz büyük ölçüde karanlıktır, dolunayda neredeyse tamamı aydınlıktır. Dünya'nın gölgesi Ay'a düşerse bu bir ay tutulmasıdır. Tutulma her dolunayda olmaz çünkü Ay'ın yörüngesi hafif eğiktir. Eğiklik olmasa her dolunayda bir tutulma beklenirdi.

Evreyi karanlık yüz efsanesiyle karıştırmayın. Hilalde Ay'ın bir parçası kopmuş değildir. Aydınlık ile gölge, aynı yuvarlağın üzerinde kayar. Gökyüzünün rengini ise başka bir olay, ışığın havada saçılması açıklar. Onu mavi gökyüzü yazısında ayırmıştık. Ay'ın yüzü, saçılmadan çok dönüş ve ışık geometrisidir.

Kilit nasıl oluşur

Dünya'nın çekimi, Ay'ın biçiminde çok hafif bir yumruyu öne çıkarır. Geçmişte Ay daha farklı bir hızda dönüyordu. Bu yumru, dönüşle sürekli yer değiştirince bir sürtünme doğdu ve dönüş yavaşladı. Süreç, yumru Dünya'ya dönük kalacak biçimde durulunca kilit oturdu. Bunun ne kadar sürdüğünü kesin bir yıl diye ezberletmek gerekmez. Sonuç ortadadır: dönüş süresi ile dolanma süresi eşittir.

Aynı tür kilit başka uydularda da görülür. Büyük gezegenlerin yakın uyduları, gezegene çoğu zaman aynı yüzlerini çevirir. Bu bir tesadüf listesi değil, çekimin uzun vadeli bir sonucudur.

Kenardan hafif bir sallanma

Ay bize birebir kilitli olsa da çok hafif bir sallanma vardır. Yörünge tam daire değildir ve dönüş ekseni hafif eğiktir. Bu yüzden yerden bakınca Ay'ın kenarından, haritanın biraz ötesini de zaman zaman görürüz. Buna kütüphane diliyle librasyon denir. Günlük gözlemde fark etmek zordur. Fotoğrafı üst üste koyan biri, lekelerin milimetrik kaydığını görebilir.

Bu sallanma, öteki yüzün tamamını açmaz. Öteki yüzü ayrıntılı görmek, uydu ve uzay aracı fotoğraflarıyla mümkün oldu. O fotoğraflar, görmediğimiz yanın boş ya da dümdüz olmadığını gösterir. Kraterler orada da vardır. Bizim haritamızdaki koyu lekeler ise bu yanda daha belirgindir.

Sık sorulan sorular

Ay hiç dönmüyor mu? Dönüyor. Dönüşü, Dünya çevresindeki bir turuyla aynı süreye denk geldiği için aynı yüz bize bakıyor. Dönmeseydi tur boyunca farklı yanlarını görürdük.

Karanlık yüz neden hiç aydınlanmıyor denir? Çünkü o yanı Dünya'dan göremeyiz ve görememeyi karanlık sanırız. O yan da Güneş alır. Aydınlık, tur boyunca iki yüz arasında yer değiştirir.

Her dolunayda tutulma olur mu? Olmaz. Ay tutulması, Dünya'nın gölgesinin Ay'a düşmesidir. Yörünge eğik olduğu için çoğu dolunayda gölge Ay'ı ıskalar. Dolunay ile tutulma aynı olay değildir.