Şimşek Çakınca Neden Önce Işığı Görür, Sonra Sesi Duyarız?

Bir fırtına sırasında önce gökyüzünü yaran parlak bir çizgi görürsünüz, birkaç saniye sonra ise gürültü gelir. Çocukken hepimiz bu bekleme süresini sayarız. Bu sessizlik süresi sadece merak uyandırmaz; fırtınanın ne kadar uzakta olduğunu da anlamamızı sağlar. Gelin bunun arkasındaki fiziğe birlikte bakalım.

Işık çok hızlı, ses yavaş

Şimşeğin ışığı boşlukta saniyede yaklaşık 300 bin kilometre hızla yol alır. Yeryüzü ölçeğinde bu, ışığın şimşek çaktığı anda neredeyse anında gözünüze ulaştığı anlamına gelir. Ses ise havada çok daha yavaş ilerler. 20 °C sıcaklıktaki havada ses saniyede yaklaşık 343 metre yol alır. Bu hız sıcaklığa göre biraz değişir.

Sonuç olarak ışık ve ses aynı anda başlar, ama gözünüze ve kulağınıza aynı anda ulaşmaz. Uzaklık ne kadar çoksa aradaki bekleme süresi de o kadar uzar.

Gök gürültüsü nasıl oluşur?

Şimşek, bulut ile yer ya da bulutun farklı bölgeleri arasındaki devasa bir elektrik boşalmasıdır. Bu boşalma sırasında şimşeğin kanalındaki hava çok kısa sürede binlerce dereceye kadar ısınır. Hava bu aşırı ısınmayla bir anda genleşir ve çevresindeki havayı hızla iter. Bu ani itme bir ses dalgası üretir; işte bu gök gürültüsüdür. Uzaktan duyduğumuz uzun ve yuvarlanan ses ise şimşeğin farklı uzaklıklardaki bölümlerinden gelen seslerin farklı zamanlarda ulaşmasından ve sesin arazi ile bulutlardan yansımasından kaynaklanır.

Fırtınanın uzaklığını hesaplayın

Ses saniyede yaklaşık 343 metre ilerlediğine göre, üç saniyede yaklaşık bir kilometre yol alır (343 × 3 = 1.029 metre). Bu bize çok pratik bir yöntem verir:

1. Şimşeği gördüğünüz anda saymaya başlayın.
2. Gök gürültüsünü duyduğunuz anda saymayı bırakın.
3. Saniye sayısını 3'e bölün. Sonuç, şimşeğe olan uzaklığınızı yaklaşık olarak kilometre cinsinden verir.

Örneğin 9 saniye saymışsanız şimşek yaklaşık 3 kilometre uzaktadır. 15 saniye ise yaklaşık 5 kilometre demektir. Bu bir tahmindir ama genel bir fikir verir. Fırtına size doğru geliyorsa sayılar giderek küçülür.

Bazen neden sadece ışık görürüz?

Bazı akşamlar gökte sessiz şimşekler görürsünüz. Bu çoğunlukla fırtınanın çok uzakta olmasından kaynaklanır. Ses havada ilerlerken zayıflar ve genellikle yalnızca on-yirmi kilometreye kadar duyulur. Işık ise çok daha uzaktan fark edilebilir. Yani sessiz şimşek, genellikle fırtınanın sizden uzakta olduğunu gösterir.

Fırtınada güvenlik

Gök gürültüsünü duyabiliyorsanız, şimşeğin sizi çarpabileceği mesafedesiniz demektir. Pratik öneriler şunlardır:

• Kapalı ve sağlam bir binaya ya da kapalı bir araca sığının.
• Açık alanlardan, tepelerden, su kenarından ve yüksek, tek başına duran ağaçlardan uzak durun. Ağaç altına sığınmak güvenli değildir.
• Fırtına sırasında denize, havuza ya da göle girmeyin.
• Bina içindeyken duş, bulaşık yıkama gibi su ile temas gerektiren işlerden ve prize bağlı cihazları kullanmaktan kaçının; yıldırım elektrik ve su tesisatı üzerinden iç mekâna etki edebilir.
• Yaygın olarak önerilen “30-30” kuralını uygulayın: Şimşek ile gök gürültüsü arası 30 saniyeden kısaysa içeri girin ve son gürültüden sonra yaklaşık 30 dakika bekleyin.

Bunlar genel önerilerdir. Meteoroloji ve afet kurumlarının uyarılarını da takip edin.

Aynı mantık başka yerlerde

Işık ile ses arasındaki bu hız farkını günlük hayatta da görebilirsiniz. Uzaktaki bir havai fişeğin patlamasını önce görür, sonra duyarsınız. Işığın yön değiştirme ve renklere ayrılma gibi başka ilginç davranışlarını görmek için gökkuşağının oluşumunu da okuyabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Şimşek aynı yere iki kez düşer mi? Evet. Yüksek ve sivri yapılara bir fırtınada birden çok kez şimşek düşebilir. “Şimşek aynı yere iki kez düşmez” sözü yanlıştır.

Her şimşek yere mi düşer? Hayır. Şimşeklerin önemli bir kısmı bulut içinde ya da bulutlar arasında kalır; bir bölümü yere ulaşır.

Ses her zaman aynı hızda mı gider? Hayır. Sıcaklık ve ortam değiştiğinde ses hızı da değişir. Örneğin suda havadan çok daha hızlıdır.

Bir dahaki fırtınada sayın, hesaplayın ve güvenli bir yere geçin.